İslam’ın Uyanış Şairi: Muhammed İkbâl Kimdir?
Muhammed İkbal Hindistanlı bir düşünür ve şairdir. Fikirleri, eserleri ve şiirleriyle Hindistanlı Müslümanlar arasında bağımsızlık fikirlerinin meşalesini tutuşturmuştur.
Kısaca Muhammed İkbal’in Hayatı ve Eğitim Serüveni
7 Kasım 1877’de Pakistan ve Hindistan arasında paylaşılan Pencap eyaletinin Keşmir’e yakın Siyâlkût şehrine doğan Muhammed İkbâl, Sûfi geleneğe mensup dini bütün bir anne babadan dünyaya gelmiştir. Bu vesileyle ilk eğitimini de çocuk yaşta Kur’an üzerine almıştır. Okul hayatına doğduğu şehirde başlayan İkbâl, daha sonra Lahôr’da Hükümet kolejinde felsefe ve hukuk alanında dersler aldı. Muhammed İkbâl’in karakter gelişiminde iki hocası öne çıkmıştır. Bunların ilki, Arapça ve Farsça başta olmak üzere birçok klasik dini ilimler alanında kendisinden faydalandığı âlim Mîr Hasan, diğeri ise İkbal’deki yeteneği ve derin anlayışı fark edip onu Cambridge Üniversitesinde eğitimine devam etmesini sağlayan hocası Thomas Arnold’dur. Cambridge’de felsefe ve tasavvuf tarihi alanında çalışmalarda bulunduktan sonra doktorasını yapmak için Münih’e gitti ve oradaki çalışmalarından sonra da tekrar Lahor’a döndü. Burada İngilizce ve felsefe dersleri okutan İkbal, 35 yaşında profesör ünvanına erişmiştir.
1926-1929 yılları arasında Pencap Yasama Konseyi üyeliğinde bulunan İkbal çeşitli Üniversitelerde İslam düşüncesinin yeniden atılımı ile ilgili Konferanslar verdi. 1930’da Hindistan Müslümanları Birliğinin yıllık toplantısına başkanlık eden İkbal burada yaptığı konuşma ile Pakistan devletinin fikirsel temellerini atmıştır. Ona göre millet tanımı yalnızca ırk, dil ve coğrafi temellerden oluşmamakta bundan daha önemlisi din ve kültür birliği öne çıkmaktadır. Bundan dolayı İkbal, Hindistan’da tek bir milletin yaşadığı görüşünü reddetmekte ve Müslümanlar ile Hindular şeklinde bir ayrıma gitmektedir. İkbal, Hindistan’daki Müslümanların kendilerine ait bir devlet kurmasının bölgenin istikrarı ve huzuru için elzem olacağını savundu. Onun Pakistan’ın milli mücadelesindeki bu katkısı milli şairimiz Mehmet Akif Ersoy’la kıyaslanmasına yol açmıştır.
1934’ten beri sağlık başta olmak üzere maddi manevi birçok problemlerle boğuşan Muhammed ikbal, 21 Nisan 1938’de hayata gözlerini yumdu. Üç evlilik yapmış olan Muhammed İkbal’in dört çocuğu olmuştur, çocuklarının içinden hukukçu ve yargıç olan Cavid İkbal babasının eserlerinin günümüzde de önemini koruması bakımından yoğun çabalar göstermiştir.
Muhammed İkbal’in Düşünceleri: Siyasi Fikirleri ve "Benlik" Felsefesi
Muhammed İkbal’in düşüncesinin merkezindeki kavram “Khudi’ (Benlik, Öz Bilinç)’dir. İkbal, insanın pasif değil aktif bir varlık olduğunu değişim ve gelişime açık olduğunu söyler, O’na göre insan kendi benliğini geliştirerek Allah’a yakınlaşmaktadır. Tasavvuftaki “Fenâ” (Yok Oluş) anlayışını eleştiren İkbal için ideal insan kendi kaderini şekillendiren güçlü bir bireydir. Bu yönüyle ikbal kaderciliğie karşı eylem, irade ve dinamizmi savunur. İslam dinin’deki İçtihat anlayışından yola çıkan İkbal, dinin donmuş bir gelenek olmadığını aksine sürekli gelişen bir sistem olduğunu vurgular. O, Kuranın ruhuna aykırı olmadan İslam dinini modern çağa yeniden kazandırmak istemektedir. İkbal batının bireyciliği yerine toplumu ön plana çıkarır, O’na göre güçlü birey güçlü toplum demektir. Müslümanların parçalanmışlığından, siyasi ve entelektüel geriliğinden yakınan İkbal, İslami bir Rönesans hayali kurmaktadır. Batının materyalizmini, ruhsuz bilimini ve bireyciliğini eleştirirken onun bilim, akılcı düşünce ve teknolojisini almamız gerektiğini söyler.
Başyapıtlarıyla Muhammed İkbal Eserleri ve Şiirleri
İlm-i İktisâd (Lahor 1903): İkbal bu eseri hocası Thomas Arnold’un teşvikiyle yazmıştır
İran’da Metafiziğin Gelişimi (Cambridge 1908): Münih’te iken kaleme aldığı doktora tezidir. Metafizik düşüncenin, farklı dinî ve felsefî akımların etkisiyle sürekli geliştiğini ve tasavvufta en olgun hâline ulaştığını anlatır.
İslam’da Dini Düşüncenin Yeniden İnşası (Lahor 1934): Bu eserde İkbal, İslam’ın durağan bir gelenek değil, akıl, tecrübe ve içtihatla sürekli yenilenmesi gereken dinamik bir yapı olduğunu ileri sürer. Modern bilim, felsefe ve bireysel deneyimle uyumlu bir İslam anlayışı geliştirmenin zorunlu olduğunu vurgular. Düşünürün en önemli eserlerinden birisidir.
Bunların dışında Muhammed İkbalin kaleme aldığı şiir, mektup, makale, nutuk tarzında çeşitli eserleri bulunmaktadır, özellikle Farsça şiir kitapları Külliyatı İkbal (Lahor 1990) adıyla yayımlanmıştır.
